Ornaris
Yn ‘e stasjonshal fan Ljouwert is in tegeltablo te sjen dêr’t dizze tekst op stiet:
De minsken wolle ornaris wêze hwer’t se net binne.
Wat betsjut dat ‘ornaris’ no? It is wat in frjemd wurd en sjocht der net echt Frysk út ast it wat langer yn dy omgean litst.

Yn it wurdboek stiet: yn ‘e regel, meastentiids, gewoanwei. Dus de tekst op de tegel betsjut: Minsken wolle yn ‘e regel wêze wêr’t se net binne.

Wêr komt ‘ornaris’ wei? Ut in lytse syktocht docht bliken dat it út Frânsk en fan dêrút wer út it Latyn komt: ordinaris, ordinarius, ordinaire. Tink ek oan it Ingelsk: ordinary. Yn it Frysk is der dus in stikje fuortfallen.
Fan oarsprong betsjut dat ek: gewoan, geregeld, normaal. Ast nei it earste stikje fan it wurd sjochst: ord(i), dan realisearrest dy dat dat fan ‘orde’, ‘oarder’ komt. Oarder, rêst, regelmaat…

Letter is dêr de betsjutting ‘plat’, ‘ûnfatsoenlik’ bykaam. Sa’n ferskowing fan betsjutting bart wol faker. Tink mar oan it Ned. wurdt ‘gemeen’: wat ek ‘gewoan’, ‘normaal’, ‘mienskiplik’ betsjut, mar ek ‘naar’ en ‘ferfelend’.

Wannear’t it wurd yn it Frysk terjochte kaam is? Nei alle gedachten ûnder ynfloed fan it Frânsk, dat hiel lang as in wichtige taal sjoen waard en ek in soad sprutsen waard yn de hegere kringen ek hjir yn Fryslân. Al sûnt de Midsiuwen is der ynfloed fan it Frânsk op it Nederlânsk en it Frysk en troch de machtige posysje fan Frankryk sûnt de Renêssânse en yn de Bataafsk-Frânske tiid waard dy ynfloed noch grutter. Oant yn it begjin fan de 20ste iuw hat it Frânsk fiertaal west by de elite yn Nederlân en de rest fan Europa.

Doch mar gewoan, dan dochst ‘ordinair’ genôch 😉

Skytskoarje
Earne tsjinoan skytskoarje: der tsjinoan sjen, ‘aarzelen iets te doen’.
Skytskoarje: aarzelen, schoorvoeten.
Synonimen: skoarearzje, skoarje.
Skoarje as in skytsek: earne bot tsjinoan sjen.

Skytskoarje komt sawat allinnich foar yn de gearstalling: der tsjinoan skytskoarje. Ik brûk it noch wolris, mar ik wit net hoe gongber it noch is yn it deistich gebrûk by minsken. As ik it wurd googelje kom ik it hjir en dêr tsjin yn spreuken op instagram en twitter. En no en dan ek op produkten lykas tegeltsjes of sûkeladewikkels: ‘Skytskoarje net oeral tsjinoan, dan is de dei moarns al bedoarn’ of ‘Net skytskoarje, gewoan dwaan!’

Wat ‘skyt’ is witte wy allegear wol. It wurdt in soad brûkt yn gearstallingen, ek yn it Nederlânsk om in bang, laf, ferfelend persoan oan te tsjutten of om dyn minachting út te sprekken oer in persoan, saak of kwestje. Skytfint, skytlús,  skytlears, skytregel, in skytbytsje, in bange skiter, doch net sa skiterich.

Skoarje betsjut stypje, leune, skraagje. (schoren, stutten), dy skrep sette om stean te bliuwen, en ek sûnder dat skyt, betsjut it wifeljend te wurk gean, der tsjinop sjen. Yn it Nederlânsk dus ferlykber mei schoorvoeten, aarzelen. “Ik moat eins wol, mar ik wol eins net”… dat gefoel. Do setst dy eins skrep tsjin watst dwaan moatst… (By ‘schoorvoeten’ setst dyn foet skrep of dwers… ). En dat ‘skyt’… dat fersterket dat gefoel fansels.

Kerbûstich of karbûstich
Kerbûstich waar: winerich, hjerstich waar
In kerbûstich persoan: fatterig, opsnijdend. In opskepper, immen dy’t himsels grutter makket/ op it boarst slacht. Hy/sy wurdt ek wol in kerbûst of kerbûsteling neamd.

Synonimen: wyld, rûch, bluisterich, oerstjoer, opskepperich, opsnijend.
It wurd kerbûstich wurdt net in soad brûkt. Ik bin it in pear kear tsjinkaam op twitter. De iennige dy’t it dêr brûkt, foar safier’t ik neigean koe, is de skriuwster Hanneke de Jong, yn relaasje ta it waar.

Wêr komt it wurd wei? Dat wie wol in syktocht. Nei wat neitinken en sykjen, tocht ik: soe der in link wêze mei it Ingelske boisterous? Dat betsjut ek ‘onstuimig, luidruchtig’.

Ek dêr wurdt it brûkt yn relaasje ta it waar: ‘boisterous wind’. Fan dêrút kaam ik wer op it Ingelske ‘to boast’, dat nei alle gedachten deselde oarsprong hat.

‘To boast’ betsjut: opskeppe. Dat komt fan it Middelingelsk: boosten, bosten. Yn it Skotsk hast ek bost en yn it Noarsk baus. It Dútsk hat: baustern en böse. It hat dus in Germaanske oarsprong.
En sa is der ek in ferbining te meitsjen mei it Fryske wurd ‘boas’, dat yn ferlykbere foarm yn in soad Germaanske talen werom te finen is. Yn it Noarsk bygelyks bausta en busta, dat fan oarsprong: in lûd meitsje betsjut, fluch foarút gean, opswelle, ‘pochen’. De oarspronklike stam fan it wurd, it Proto-Germaans is ‘bausia’ dat ek as grûnbetsjutting opblaze-opswelle hat. En ast dan sjochst nei kerbûstich dan komt dat hielendal oerien: in bluisterige wylde wyn, in persoan dy’t him sels grutter makket, opsweld.

In moaie syktocht hat dit wurd opsmiten fia ferskillende talen en ek wol wat dearinnende eintsjes dy’t ik hjir net beskreaun ha. Fansels is it hiel lestich om krekt te efterheljen wêr’t guon wurden weikomme. Wurden en talen feroarje, de kontekst feroaret geandewei en net alles is fansels fêstlein. Der binne in hiel soad wurden yn in hiel soad talen dy’t as basis b-klinker-s hawwe en dy’t op ien as oare wize ek wat betsjutting oanbelanget mei-inoar ferbûn wurde kinne. Sels it wurd bjusterbaarlik fan de foarige kear soest hjir mei ferbine kinne. Mar echt dúdlike konklúzjes kinne dêr net út lutsen wurde. Yn in bloch dat ik lêzen ha oer dizze kwestje stiet: se hawwe in relaasje mei-inoar lykas soldaten fan itselde rezjimint: se hawwe itselde unifoarm en hawwe miskien ek deselde taak, mar it binne gjin bruorren.

Bjusterbaarlik
Bjusterbaarlik betsjut: grutte ferwûndering, ferheardens oproppend (wonderbaarlijk).

It wurd bjusterbaarlik is bekend wurden troch Hans Wiegel, doe’t er it brûkte by de Alvestêdtocht fan 21 febrewaris 1985. It ‘bjusterbaarlike barren’ gie doe hiel Nederlân (en de wrâld oer) yn dy dagen. Oant ferfelens ta suver. In bytsje lykas elkenien in pear jier lyn de mûle fol hie fan ‘mienskip’…

Sjochst it wurd no ek noch geregeld werom yn ferslachjes fan reiskes en eveneminten. ‘It wie wer in bjusterbaarlik moai barren’…. Bjusterbaarlik en barren lykje in bytsje byinoar te hearren.

It wurd bjusterbaarlik is dan ek net echt fergetten, alteast net yn myn belibbing, mar miskien leit dat by de jongere generaasjes wol oars. Der is in muzykkapel út Akkrum mei de namme Bjusterbaarlik, der binne boaten en huzen – dat fan Wiegel bygelyks, dy’t sa hjitte en der is in produktline mei Fryske kadootsjes fan Talant dy’t sa hjit. Der binne ek in hiel soad kaartsje mei Bjusterbaarlik.

It wurd bjuster sit deryn, yn it Nederlânsk: bijster. Bjuster hat ferskillende betsjuttingen: wûnderlik, frjemd, ûngewoan. It kin ek bjuster waar wêze (onstuimig) en de bern kinne ek bjuster wêze (drok).
Bjuster betsjut ek: tige, hiel (bjuster dom – hiel dom). En wy kinne it fansels ek yn de betsjutting fan ‘kwyt’: Hy is it paad bjuster, of, ik bin de sliep bjuster.

De Nederlânske oersetting fan ‘bjuster’ is ‘bijster’ of ‘bister’ yn it Middelnederlânsk en it is ek besibbe oan it Fryske wurd ‘biizje’ (bisen yn it Middelned.). Dat betsjut ‘gek dwaan’, fluch foarby komme (rinne) en it wyld draven fan benammen fee, benammen kij. En dan binne wy suver wer werom by de Alvestêdetocht, dêr’t de reedriders as ienkear fuortmeie my ek in bytsje oan wylde kij tinken dogge.

Skruten
Ek wol skrutel, skrutelich of skrupel.

Betsjutting: ferlegen, beskromme, eangstich.
Ast skrutel of skruten bist, bist dus wat eangstich of ferlegen. Kinst ek skruten, skrutel of skrutelich sjen. It tiidwurd skrute betsjut ek bang wurde, skrikke, en in hynder hat in skrútlape op (in oogklep).

Skruten is in wurd dat tink ik net in hiel soad mear brûkt wurdt. It wurd ‘ferlegen’ is dêr sa stadichoan foar yn it plak kaam. As ik der op ynternet nei sykje kom ik in artikel fan de Omrop út 2019 tsjin mei as kop: Jongeren binne minder skruten om it Frysk te brûken. (Dat is moai fansels!)

Wêr kom it wurd wei? Dat is wol lestich te bepalen. Komt it fan ‘schuchter’ fia it Dútsk ‘schüchtern’ wat ‘skou meitsje’ benammen fan bisten betsjut en ‘schuwen’ bang wêze?

Of leit de oarsprong earder yn it Latyn? Benammen ast sjochst nei de fariant ‘skrupel’ soe dat logysk wêze. Skrupel docht tinken oan ‘scrupule’ of ‘scrupules’- gewetensbezwaren. Yn it Latyn betsjut it ek ûngemaklik, eangstich, soarchlik. Letterlik betsjut it in lyts, skerp stientsje. It wurd is troch Cicero foar it earst brûkt as de beskriuwing fan in ûngemaklik en eangstich gefoel, lykas in lyts, skerp stientsje yn dyn skoech…

Yn de (wer)útjefte fan it Friesch Woordenboek fan Waling Dykstra wurdt by ‘skrupel’  sein dat it fan scrupuleux komt (in basterdwurd) en wurdt der foar de betsjutting trochferwiisd nei ‘skrutel, skruten’.

Skelk
Ek wol skerldoek, skoart, strûper.

 

In skelk is in stik klean dat men foardocht om de oare klean te beskermjen, yn it Nederlânsk: schort. Synonimen: skerldoek, skoart, strûper.

De skelk referearret yn útdrukkingen wol gauris nei it lichem dat der ûnder sit. Sa betsjut: ‘Wat ûnder skelk hawwe’ – yn ferwachting wêze en ‘In winkeltsje ûnder de skelk hawwe’ – in prostituee wêze.

Skelk komt fan it wurd ‘skerteldoek’ dat gearlutsen is ta ‘skeldoek’ of ‘skelk’. Yn it earste part ‘skertel’ sjogge wy ek it Nederlânske ‘schort’ wer werom.

De Ingelske wurden ‘shirt’(Aldingelsk ‘scyrte’) en ‘skirt’ (rok) hawwe deselde oarsprong. It is oannimlik dat it fan oarsprong fan ‘squer’ – snijden/scheren komt en fan dêrút de betsjutting koart ôfsnien krigen hat. In skelk of skoart betsjut fan oarsprong in ‘koart ôfsnien stik klean’.  Ek de wurden ‘koart’, ‘kort’ en ‘short’ binne dêroan ferbûn.

In ferbining mei it wurd ‘skoat’ of ‘schoot’ leit ek foar de hân. De ‘skoat’ hat fan oarsprong de betsjutting ‘râne’ of ‘punt’ of ‘hoeke’. Fan dêrút is dêr ek de namme út ûnstien fan de hoeke tusken it liif en de boppeskonken en fan dêrút dan ek wer it stik fan de klean dy’t dat part bedekt. Wat no krekt earst of lêst wie: de namme fan it stik klean of de namme fan it lichemsdiel, dêr binne de gelearden noch net hielendal út. Al liket it lichemsdiel logysker te wêzen.

Ut de topografyske nammen ‘Aldskoat’ en ‘Nijskoat’ en oare topografyske nammen mei ‘skoat’ fine wy de betsjutting ‘hoeke’ of ‘punt’ ek wer werom. In skoat betsjut dan in útstekkend stik lân.

Halje-trawalje
Halje-trawalje: sûnder dat men it ferwachtet, sûnder ynlieding of oankundiging, samar ynienen, hastich, ûnferwachts, hommels, hookstrooks. Yn it Nederlânsk: plotseling, hals over kop. “Hy moast halje-trawalje nei it sikehûs.”

Trawalje, komt fan it Frânske wurdt travail dat arbeid, ynspanning of drokte betsjut. Mar it betsjut ek reis. “Juster moasten wy in boekekast ferpleatse. Dat wie in trawalje!”, of “Us mem hat sa’n trawalje hân.” – Us mem hat in swiere reis hân.

Yn it Nederlânsk is de útdrukking ek bekend en betsjut er itselde. Fanâlds wurdt in needstal foar hynders om harren te beslaan ek travalje neamd. In travalje is ek in martelwurktúch.

Wêr’t it ‘halje’ no krekt weikomt is my net hielendal dúdlik. It klinkt fansels moai en it rimet mei ‘trawalje’. Neffens Atte Jongstra komt it fan ‘allez’ en soe ‘halje-trawalje’ fan it Frânske ‘alléz travailler’ – oan it wurk gean –  komme en is it ûntstien yn de Frânske tiid.*

*Boarne: resinsje yn de NRC fan Atte Jongstra oer: Nicoline van der Sijs, red.: Taaltrots. Purisme in een veertigtal talen.  8 okt. 1999

Tsiere
Tsiere ek wol tsjiere.

Betsjutting: lûd rûzje meitsje, spul meitsje. Tsiere as hingers, as hoantsen, as hûnen en katten, as mosken, as murden, as wyn en wetter. In tsierbalke is ien dy’t graach bekfjochtet, spul makket. As tsiederich bist dan meist ek graach hakketakje. Tsiederij is ûnienichheid of rûzje mei in soad skellerij en rumoer.

Synonimen: bekfjochtsje, haffelje, hakketakje, heibelje, hoarnje, kreauwe, tsjanterje.

Wêr komt it wurd wei?
Is der in ferbining mei it Ingelske to cheer (lûd oanmoedigje)? Dat komt fan oarsprong fan it Latynske cara, dat gesicht betsjut en waard yn oarsprong brûkt foar de stimming dêrst yn wiest. Dy koe goed of min wêze. Letter is dat yn it Ingelsk stadichoan mear ferskood nei de positive kant. Wat klank oanbelanget lykje tsiere en cheer fansels bot opinoar, mar it liket my dochs wat te fier socht…

Is der dan in ferbân mei ‘kijven’, dêr’t ‘kibbelen’ ek fanôf komt (yn it Frysk ‘kibje’)? Yn it Frysk hast ek noch it folle ûnbekendere ‘tsifje’, dat ek ‘kijven’ betsjut. Der binne aardich wat wurden dy’t yn it Frysk mei tj of tsj begjinne en yn it Nederlânsk mei in ‘k’ (palatalisearring). Tink mar oan: tsiis-kaas, tsjettel-ketel, tsjerke-kerk, tsjeak-kaak.
Kijven is yn it âldfrysk zîvia, tzîvia. It ferbân mei kijven liket dus it meast logysk. It is fierder net bekend wêr’t it Aldfryske zîvia/tzîvia weikomt.